Soms vind je wat je niet zocht

 

Grafiet op papier met vorkje

Hier eindigde gisteren mijn werkdag, bij deze tekening. 

Het was een dag van weinig vinden geweest. Misschien was de hindernis de wens te herhalen wat er al was. Moe en redelijk onvoldaan besloot ik mijn atelier op te ruimen. 

Ondertussen lag het daar vol met aanzetten van iets wat niets geworden was. Mijn handen hadden er zin in, mijn vingers, ondertussen metaalzwart van het grafiet dat in dikke lagen op het papier was aangebracht, speelden. Ik stapelde, verschoof, voegde samen. Het over elkaar schuiven van de beelden, het veranderen van standpunt en het verlaten van mijn fixatie, klaarden de lucht op. Als vanzelf vonden mijn handen de weg. Ik kraste met mijn oude vorkje nieuwe tekens op een leeg vel, gebruikte daarbij donkere tekeningen als carbonpapier. Er ontstond een geheimschrift dat me uiteindelijk de weg wees naar nieuwe vormen. 

Aan dat vorkje hangt een verhaal vast. Tijdens mijn laatste verblijf in Engeland logeerde ik in een gezellig kamertje met 'coffee and tea facilities'. Ik had er alles wat mijn hart begeerde, behalve - en dat zorgde toch voor wat ongemak - een lepeltje. Mijn gastvrouw wilde ik er zo vroeg op de dag niet mee belasten. Even later tijdens, mijn vroege ochtendwandeling, viel mijn zoekend oog op een stuk metaal dat uit de grond stak. Mijn kennersblik identificeerde het meteen als het handvat van een door mij zo zeer begeerde lepeltje. Terwijl ik driftig aan het graven was, merkte een passante ietwat hautain op: "O! You discovered something!" Ik was op dat moment de schaamte voorbij en antwoordde in mijn beste Engels "Yes, indeed! I found a spoon." Waarop de vrouw haar neus in de lucht stak en wegbeende. Triomfantelijk haalde ik het kleinood uit de grond. En concludeerde dat het dan wel geen lepel was, maar zonder twijfel een prachtig object. You can't always get what you want, but if you try sometimes, well, you just might find, you get what you need. 

Grafiet op papier

Verhaal op verhaal

Zonder titel, grafiet op papier, april 2025

In de woorden van de Japanse zenmeester Dōgen zoals uitgelegd in de toespraak Flowers of Emptiness van André van der Braak, herken ik mijn eigen werkhouding: "Je doet iets omdat het je vak is. Je hoeft er niet steeds beter in te worden. Het gaat namelijk nergens naartoe. De beoefening is haar eigen resultaat." 

Het doel is het wakker maken van degene die de handeling uitvoert. Het gaat om overgave, je losmaken van vooropgezette ideeën en je laten dragen. Door telkens de handeling uit te voeren, kan zich op zeker moment een diepe essentie openbaren waarin alles samenvalt. Je oefent en oefent totdat je ophoudt met oefenen en je in een flow terechtkomt. Het voelt als een kosmische ervaring. Het is een grote uitdaging voor het ego, dat zich verzet en de boel wil controleren en dirigeren. Maar als je doorheen het verzet gewoon het ritueel uitvoert, ontstaat er een grote intimiteit met al wat is.

Je resoneert met al wat leeft en komt als vanzelf in een transformatieproces. 

Zonder titel, grafiet op papier, april 2025

.  

The mind always bridges the gap

Tekening van Charles Darwin (1809-1882)
De veelzijdigste natuuronderzoeker vermoedde dat de kiwi zijn snavel gebruikte als een wandelstok. 

In onze huisbibliotheek stonden enkele vuistdikke delen van Histoire Naturelle (1749) van Georges de Buffon (1707-1788). Het is een fantastisch encyclopedisch werk, ingebed in de geest van De Verlichting, een tijd waarin de menselijke onderzoekende geest als hoogste goed gezien werd. 

Van kindsbeen af vond ik boeken over natuurwetenschappen razend interessant. Eerlijkheidshalve moet ik toegeven dat het de fantastische, met de hand ingekleurde gravures waren die mijn aandacht trokken. De fauna en flora kon je herkennen, al waren ze ietwat houterig getekend. Daarnaast waren er fabelachtige wezens te zien zoals de kraken, een Scandinavisch fabeldier dat in de zee leeft, een soort octopus met enorme afmetingen. Op basis van gebrekkige kennis, opgezette specimen, onvolledige schetsen en straffe verhalen werd gepoogd een zo natuurgetrouw mogelijk beeld te scheppen van de werkelijkheid. 

Ingrid Van Kogelenberg, Kiwi's, 2019

Ik herinner me dat ik vanaf een jaar of tien pogingen ondernam om zelf zulke tekeningen te maken, heel nauwgezet kopieerde ik wat ik zag: een pimpelmees, een muis, een kever, meestal dode exemplaren. In de geest van de grote onderzoekers formuleerde ik een bijschrift met de woordenschat van een negenjarige. Als ik er op terugkijk word ik wel ontroerd door mijn pogingen om vat te krijgen op de wereld door te verzamelen, te benoemen, te ordenen. 

Dat het resultaat van mijn jonge streven naar perfectie en natuurgetrouwheid beperkt werd door mijn gebrek aan kennis en ervaring is een evidentie. Pas veel later realiseerde ik me dat het ook zo gaat bij de beroemde onderzoekers. Ergens vertedert het me; het verleent mij om één of andere reden meer bewegingsvrijheid bij het tekenen van dieren. 

Wat je niet kent of weet, vult je brein automatisch aan: "The mind always bridges the gap". Het een uitspraak is van de Franse filosoof Gaston Bachelard in La poétique de l' espace (1958). Ik las de Engelse versie The poetics of space met kloppend hart van opwinding. Deze uitspraak was een eye-opener op vele vlakken. Het verklaart hoe mensen verhalen construeren vanuit hun gebrekkige kennis die bepaalt wat ze (denken te) zien. 

Vanuit het mos

Vanuit het mos, vanuit de aarde in het bos, groeien ze, de figuren die dezer dagen mijn tekenpapier bevolken. Ze zijn eerder stil dan luidruchtig. Vriendelijk geurend naar rotte bladeren maken zij de verbinding tussen aarde en mens. 

Villa Clementina Expo 5.0 in opbouw

Er hangt een prettige sfeer in het park rondom Villa Clementina. Iedereen is druk in de weer met poetsen, kunstwerken presenteren, kabels trekken, uitlichten. 

Ik maak kennis met andere makers en met een heleboel vrijwilligers die mee hun schouders zetten onder dit project. De opbrengst gaat naar de werking van Villa Clementina, een crèche voor kinderen met een beperking.  

 

Villa Clementina Expo 5.0

 

De kunst van de eenvoud

 

Ingrid Van Kogelenberg
Aquarel 2 - Rood en Indigo - januari 2021

Vol bewondering laaf ik me aan het werk van de Japanse meesters van de sumi-e / inktschilderingen en de ukiyo-e / houtsneden over het voorbijgaande leven. De tekeningen zijn zo zuiver, de composities zo uitgebalanceerd, de lijnvoering zo perfect.

De Japanse meesters bekwamen zich door ogenschijnlijk steeds weer hetzelfde te schilderen, steeds accurater, steeds dichter bij het ultieme. 

In deze werken is er ruimte, voor het onuitspreekbare, voor de verbeelding.

Het Japanse concept 'ma' betekent: de belichaamde leegte. De ruimte wordt tastbaar door de vorm. 

De toeschouwer maakt het beeld heel, door lang te kijken en het te verbinden met de eigen gewaarwording. 

De bedrieglijke eenvoud blijkt aartsmoeilijk te bereiken. Liever dan me door zoveel vakmanschap te laten afschrikken, kies ik ervoor me door deze meesters te laten inspireren.

Al schilderend zoek ik iets van die puurheid. Met heel veel mededogen kijk ik naar mezelf, wetend dat wat ik maak ontzettend ver af staat van de perfectie. 

Er is een niet te stillen verlangen gewekt in mij, om in mijn tekeningen aan een essentie te raken, er minstens naar te streven, beseffend dat die altijd oneindig ver van me af zal staan. 

Ingrid Van Kogelenberg 
Aquarel 2 - Rood en Indigo - januari 2021

Het mooiste voorbeeld van ‘ma’ in de beeldende kunst is misschien wel het kamerscherm met
'De dennen' van Hasegawa Tōhaku (1539 – 1610).

De kunstenaar beperkt zich tot het strikt noodzakelijke,
De tekening verbindt ons met al wat is. We voelen de adem en de verstilling, waardoor die ook in ons kan zijn.  

 

Een verrassend kleurenpalet

 

En opeens is daar de rozerode kleur... 

Het internet leert me dat roze kalmerend werkt op de menselijke geest. Wie dol is op deze kleur zou een zachtaardig karakter hebben en is best geïnteresseerd in anderen, maar toch vooral in zichzelf. Een sterke aversie tegen geweld kan zover gaan dat een roze type volkomen van streek raakt van harde nieuwsfeiten. Hierdoor heeft deze persoon de neiging om zich af te sluiten van de realiteit. Ook is een 'roze' mens vaak creatief, warm en romantisch. Ik vermoed dat het wel opgaat voor mij. 

De rest van de dag leef ik la vie en rose, ondergedompeld in deze omarmende kleur. Tere bloemblaadjes ontvouwen zich op het papier. De Koningin van de Paddenstoelen (1) houdt een oogje in het zeil. Een konijn kleedt zich uit. 

"Il ya des jours où on a tellement besoin de tendresse", fluistert een vrouw redelijk indringend in een Franse chanson, waarvan de titel me misschien straks weer te binnen schiet. 

(1) Titel bedacht door Inge Verjans

Het intense speelplezier van de kleuter

 

Alles begint bij het contact met de materie: de verf, het water, het penseel, het papier. Op het gevoel stel ik een kleurenpalet samen dat past bij mijn stemming van dat moment. Het basispallet - wat ik nu al een aantal dagen gebruik - bestaat uit: okergeel, licht ultramarijn, blauwpurper en wit. Op een porseleinen eetbord meng ik de kleuren in verschillende samenstellingen. Zo heb ik een oneindig aantal tussentonen ter beschikking. 

Ik zit rustig. Ik adem. Ik ben aanwezig. 

Ik doop het penseel in het water, in de verf. Maak contact met het papier. Ik ben voor de volle honderd procent aanwezig in het uiteinde van mijn penseel. Er groeit een vorm uit die vraagt naar geel, naar blauw, naar purper. Die vraagt naar water, naar tijd. In de vlek die ontstaan is, zie ik een figuur die geboren wil worden. Het is net een rorschachtest. Minutieus werk ik op de details met zeer fijne penselen. Langzaamaan komt de figuur tot leven en doet ze wat ik denk dat ze moet doen. 

Ik besef dat dit erg overeenkomt met het intense plezier dat ik beleefde als kleuter aan het ontdekken van de wereld. Het is steeds verwondering die mij drijft naar de volgende stap. 

Schetsboek

 

Grootouders en kleinkinderen

Het is helemaal niet leuk als je je grootouders voor lange tijd niet kan zien. Gelukkig is er "Het Opa en Oma  ABC" uitgegeven bij Lannoo. 

Het is een heen-en-weer-invulboek waarbij grootouders en kleinkinderen zich samen verdiepen in hun familiegeschiedenis. Hoe was voor opa of oma om tiener te zijn? Wat was hun favoriete outfit? Waar droomden zij van? En welke levenservaringen hebben de kleinkinderen al verworven? 

Door het uitwisselen van kleine creatieve opdrachten, bedenkingen en tekeningen gaan beide generaties in interactie.

In dit invulboek schrijven grootouders hun geschiedenis en ontdekken kleinkinderen hun wortels. 

De magische schaduwfiguren van Beer en Haas zorgen voor de poëzie en een filosofische kijk op het leven. Dit is een echt boek. Je kan het voelen en ruiken. 

Bezieling

Uit de schilderexperimenten komen vogels tevoorschijn. Vogels met een wel heel eigen logica. Ondertussen heb ik het opgegeven alles te proberen begrijpen wat ik schilder.

Anders dan bij tekenen toont het materiaal de weg, de hand volgt. Intuïtief vind ik de kleur, de juiste verhouding tussen nat of droog. In een trance schilder ik vogel na vogel na vogel. Zo tastend tracht ik de waarachtigheid van het wezen te pakken te krijgen.

Elk papier vraagt om zijn eigen techniek.
Het 'slechtste' papier kan de mooiste effecten opleveren. Het is altijd een combinatie van dynamiek, materiaal en drager. Dit goedkopere schetspapier (Doré-Profi-Block fur Zeichnung und Skizze, gekocht bij De Wieuw) heeft een zuigend effect waardoor de kleur mat wordt. Er ontstaan mooie eilandjes. Het resultaat was spannend maar voelt niet 'af'. Ik laat de schilderingen een paar weken in de schuif liggen. Nu, weken later, breng ik op de basis-schildering plantmotieven aan die de vogels - naar mijn gevoel - een soort ziel verlenen.

Het decoratieve element heeft iets van ouderwets handwerk. De aandacht en de zorg die ik er aan besteed, is de voorwaarde voor het welslagen. Geen streepje mag gratuit zijn. Ik herinner me daar ooit iets over gelezen te hebben.

René Smeets in Ornament, symbool &teken, Cantecleer 1973, p. 69: "Ornament is een tekentaal, die voorkomt uit de diepere regionen der menselijke natuur. De spontane ontroeringen der menselijke natuur verlangen naar meer gebonden vormen. De gebonden en zichtbare vormen schuilen in de levenskrachten, die in het menselijk lichaam en in de hele natuur werkzaam zijn: de tweetakt van de adem en de klop van het hart; de wisseling van dag en nacht, van licht en donker; het ritme der seizoenen en het op en neer van eb en vloed. Het ritmisch verloop van alle levensverrichtingen in de schepping met hun op- en neergaande of heen-en weerkerende beweging komt overeen met die krachten , waaruit het échte, levende ornament van de aanvang af steeds is voortgekomen."

In beweging

"Agaat" Ik volg het penseel. 

Het overkomt iedereen die graag creatief bezig is. Je gaat aan je tekentafel zitten vol blijde verwachting maar er gebeurt niets. Het stroomt niet. Wekenlang was het al zo. Frustratie en een fysieke pijn zetten zich vast bij mijn middenrif.

In dat diepe dal herinnerde ik me toch de woorden van Shaun McNiff (art therapist): Maak al schilderend een beweging, herhaal die. Je zal merken dat er een verschuiving plaats zal vinden. Geef je over aan het proces. Je ego zet een stap opzij en kijkt naar het spel.

Gouden woorden! Het spelplezier is terug. Mijn ego dat zo graag wil dat ik iets belangwekkends maakt, snoer ik de mond. Pas als ik besluit mijn werk tentoon te stellen, is het nuttig die kritische stem te horen. Maar nu even niet.

Dat ik voor schilderen koos, is geen toeval. Het medium leidt me. Eerder dan bij tekenen waar ik mijn wil opleg aan het potlood om tot een vorm te komen. Al kan dat zeker ook intuïtief gebruikt worden.

"Beweging"

Carl Gustav Jung heeft ook met creatieve droogte te kampen gehad. Na de breuk met Sigmund Freud, heeft hij dagenlang aan de rand van een meer gespeeld met steentjes, zand en water. Daaruit ontstond een nieuwe vruchtbare bodem voor zijn meest typische werk.

Het wonderlijke is dat je vanzelf vrolijk wordt als je maar in beweging blijft. Er is de intentie om iets te maken. Je omarmt het proces. Je wordt één met je materiaal. De rest is bijzaak. Je speelt als een kind en de wereld ligt aan je voeten. 

Dit zijn de bomen

Paper cutting: Ingrid Van Kogelenberg

dit zijn de bomen
dit is het bos
kruimels of kiezels
ik laat je los

zoek te verdwalen
neem alle tijd 
en als je iets vindt
raak het weer kwijt


Koos Meinderts
uit: Het regent zonlicht

Soms pakken eenvoudige woorden je beet. 

Dan moet je iets met de beelden die spontaan opkomen. 

Tekening voor Ann

Als ik een pluim vind, voel ik me op een of andere manier verbonden met iets groter dan mezelf. Het feit dat die pluim ergens hoog in de lucht was, op een plek waar ik geen toegang toe heb, is al wonderlijk op zich. Mijn vriendin, Ann Vermeiren, had een speciale band met de Uil. Toen ik kort na haar overlijden een uilenveer vond, maakte ik deze tekening.

Volière

Het inkleuren van de vogels met potlood op zwart papier is wonderlijk. De tekening wordt opgelicht en straalt. Maar uiteindelijk blijf ik het geheel wat somber vinden door de zwarte, uitzichtloze achtergrond. Daarom heb ik besloten de vogels los te snijden. Ze komen gelijk tot leven. Ze genieten volop van de vrijheid. Ze schudden hun veren en strekken hun poten uit. Ze wandelen en fladderen nu door mijn atelier. Ze zijn  dol op mijn  zandbak.Benieuwd wat ze nog allemaal van plan zijn. 

Waar het kroontje vandaan komt

Tekening: Ingrid Van Kogelenberg
Voor expo: Soms als ik in het bos ga wandelen...

"Volgens de overlevering waren zwaluwen vergaarplaatsen van de zielen van dode koningen die ze vervoerden van de aarde naar de hemel, en dan van de hemelen naar de aarde om de mysteries het Andere Land mee te delen aan de ingewijden. De oude Grieken en Romeinen geloofden dat kinderzieltjes verder leefden in de lichamen van zwaluwen. Zeelieden tatoeëerden zwaluwen op de voorkant van hun schouders, omdat ze dachten dat als ze op zee zouden overlijden, de zwaluwen dan hun ziel naar huis zou brengen."

Zo staat het in mijn Compendium van dieren als dragers van cultuur,  (2014) verzameld door Marcel De Cleene en Jean-Pierre De Keersmaeker, Mens & Cultuur Uitgevers.
Ik vroeg me al af waar dat kroontje op mijn tekening vandaan kwam.

Chez Gert en Koen

Deze ochtend ben ik met Willy gaan kijken naar de intrigerende locatie voor mijn volgende tentoonstelling. We hebben samen de mogelijkheden van de ruimte onderzocht. Er valt mooi daglicht door de grote ramen. Af en toe dendert een trein boven je hoofd langs en schort je best de conversatie even op. Het geheel heeft iets filmisch. De vreemde architectuur is een uitdaging, de 10 meter breedte een warme welkom. 

Gert Kruitbosch en Koen De Deyne nodigden me uit in hun Beeldend Atelier. Hun werkplaats bevindt zich aan "de centers" in één van de bogen onder de gemetselde spoorwegberm langs de Singel in Borgerhout. Het is een bijzondere plek. In dezelfde straat vind je onder andere: een zeefdrukatelier, een ceramist, een houtsnijwerker, een brouwerij, een ecologische kinderwinkel en dus ook een kunstenaarsatelier. De plek is nog in volle ontwikkeling, maar de 'urban life' sfeer is gezet.

28 september is de dag van de Reuzenstoet in Borgerhout, een groots straatfeest voor jong en oud van 13 tot 21 uur. 

Je bent van harte welkom op de tentoonstelling. 

Er zal ook beeldhouwwerk van Koen De Deyne te zien zijn.